Στα πλαίσια της λεγόμενης «χρυσής ώρας » , θα πρέπει να γίνεται εκτίμηση της κατάστασης του πολυτραυματία με ταχύτητα και ακρίβεια , καθώς και αναζωογόνηση – σταθεροποίηση σύμφωνα με τις προτεραιότητες.

Ο χρυσός κανόνας λέγεται  A B C D E και περιλαμβάνει :

Airway (αεραγωγός) : Διατήρηση του αεραγωγού με προστασία της αυχενικής μοίρας της σπονδυλικής στήλης.

Breathing (αναπνοή) : Έλεγχος της αναπνοής και του αερισμού των πνευμόνων.

Circulation (κυκλοφορία) : Έλεγχος της κυκλοφορίας και της  αιμορραγίας.

Disability (Κ.Ν.Σ) : Έλεγχος της νευρολογικής κατάστασης.

Exposure/ Enviromental control (Έκθεση) : Αφαίρεση ενδυμάτων και πρόληψη της υποθερμίας & Pain (πόνος ) : έλεγχος του πόνου.

Όσον αφορά τον αεραγωγό , οι αιτίες απόφραξης του αεραγωγού στους τραυματίες είναι οι εξής :

Γλώσσα :πτώση της γλώσσας σε ασθενείς με μειωμένο επίπεδο συνείδησης.

Οίδημα :  εισπνευστικά εγκαύματα ,εγκαύματα προσώπου.

Αιμάτωμα :  κακώσεις στην περιοχή του τραχήλου

Κακώσεις σπλαγχνικού κρανίου :  κρανιοπροσωπικές κακώσεις με κάταγμα σπλαγχνικού κρανίου.

Κάταγμα λάρυγγα : αμβλύς τραυματισμός στον τράχηλο.

Αίμα και εμέσματα:   εισρόφηση εμεσμάτων.

Ξένα σώματα : π.χ. σπασμένα δόντια

Τέλος παχυσαρκία με ιστορικό άπνοιας στον ύπνο:  απόφραξη αεραγωγού στο ύψος του υποφάρυγγα ή υπεργλωττιδικά.

Η διασωλήνωση έχει ένδειξη , όταν υπάρχει αδυναμία διατήρησης ανοιχτού αεραγωγού , δηλαδή σε : απώλεια συνείδησης (Κλίμακα Γλασκώβης < , κρανιοπροσωπικές κακώσεις ,σε  κίνδυνο εισρόφησης , καθώς και σε κίνδυνο απόφραξης ανώτερου αεραγωγού (αιμάτωμα τραχήλου, κάκωση λάρυγγα, κάκωση τραχείας, έγκαυμα).Επίσης σε απουσία ή ανεπάρκεια αερισμού επιβάλλεται διασωλήνωση. Σε αυτή την περίπτωση , ο μη ικανοποιητικός αερισμός μπορεί να οφείλεται σε : άπνοια , χρήση οπιοειδών , σε κόπωση των αναπνευστικών μυών , σε υπερκαπνία , σοβαρή μεταβολική οξέωση , πνευμοθώρακα υπό τάση , ασταθή θώρακα και  αιμοθώρακας .( Ένας σωλήνας θωρακικής παροχέτευσης είναι απαραίτητος στο πνευμοθώρακα υπό τάση και στις δυο τελευταίες προαναφερθείσες περιπτώσεις ).Η υποξυγοναιμία ,  που μπορεί να οφείλεται σε δηλητηρίαση με μονοξείδιο του άνθρακα , οξεία πνευμονική βλάβη ή Σύνδρομο Αναπνευστικής δυσχέρειας των ενηλίκων , καθώς και η ανάγκη για αναζωογόνηση (υποβολαιμικό , καρδιογενές ή και σηπτικό shock ) , θέτουν σαν απόλυτη ένδειξη , τη διασωλήνωση.

Ο έλεγχος της αναπνοής ακολουθεί το χρυσό κανόνα : Βλέπω – Ακούω – Αισθάνομαι. Το πρώτο ερώτημα είναι αν ο τραυματίας  αναπνέει ή όχι. Έπειτα ελέγχουμε τη συχνότητα και το βάθος των αναπνοών , καθώς και τη θέση της τραχείας στη μέση γραμμή. Κατόπιν βλέπουμε για ανοιχτά τραύματα , παράδοξη αναπνοή ή χρήση επικουρικών μυών. Δια της ψηλάφησης ελέγχουμε για αστάθεια πλευρών. Και τέλος γίνεται έλεγχος για τυχόν ασύμμετρο αναπνευστικό ψιθύρισμα , μονόπλευρη αμβλύτητα ή τυμπανικότητα.

Όσον αφορά την εκτίμηση της αναπνοής , η απουσία αναπνοής μπορεί να οφείλεται σε καρδιακή ανακοπή ή βαριά κρανιοεγκεφαλική κάκωση . Οι επιπόλαιες αναπνοές μπορεί να είναι απότοκο κάκωσης του θώρακα , μια βραδύπνοια μπορεί να προκύπτει από μια ενδοκράνια παθολογία ή χρήση ουσιών. Η ταχύπνοια μπορεί να υποκρύπτει πόνο , απώλεια αίματος ή και πανικό.

Υπάρχουν κάποιες καταστάσεις , η καθυστέρηση της αντιμετώπισης των οποίων ισοδυναμεί με θάνατο. Αυτές είναι οι εξής :

1. Πνευμοθώρακας υπό τάση ( Διαφυγή αέρα με λειτουργία βαλβίδας μιας κατεύθυνσης .Κλινικά:  υπερτυμπανικότητα ,απουσία αναπνευστικού ψιθυρίσματος ,διάταση φλεβών τραχήλου ,μετατόπιση της τραχείας,  υπόταση. Αντιμετώπιση: άμεση αποσυμπίεση.)

2.Μαζικός αιμοθώρακας ( Ταχεία άθροιση περισσοτέρων από 1500ml αίματος μέσα στη θωρακική κοιλότητα. Σοκ με απουσία αναπνευστικού ψιθυρίσματος και αμβλύτητα στην επίκρουση. Αντιμετώπιση : αποκατάσταση όγκου αίματος και αποσυμπίεση  θωρακικής κοιλότητας. Άμεση θωρακοτομή : αν εκκενωθούν άμεσα 1500ml αίματος).

3.Ανοικτός πνευμοθώρακας (Μεγάλα ανοιχτά χάσματα στο θώρακα. Σε κάθε αναπνευστική προσπάθεια ο αέρας διέρχεται δια του ανοίγματος και οδηγεί σε υποξία και υπερκαπνία. Αντιμετώπιση: επίθεμα στερεώνεται από τις τρείς πλευρές, ενώ η τέταρτη μένει ελεύθερη)

4.Ασταθής θώρακας (Ασύμμετρες και ασυντόνιστες κινήσεις του θώρακα. Περιορισμένο εύρος αναπνοής. Κριγμός από κατάγματα πλευρών ή χόνδρων. Αντιμετώπιση:επαρκής αερισμός. Επανέκπτυξη του πνεύμονα).

5.Καρδιακός επιπωματισμός .

Στο σοκ που χαρακτηρίζεται από ανεπαρκή ιστική αιμάτωση και οξυγόνωση , ακολουθούμε δυο βήματα : το πρώτο είναι η κλινική εκτίμηση και το δεύτερο η αναγνώριση της πιθανής αιτίας και ο μηχανισμός κάκωσης. Τα κλινικά σημεία της καταπληξίας είναι ψυχρά και ωχρά άκρα , ταχυκαρδία και υπόταση. Το shock κλινικά διαφοροποιείται σε : Α. Αιμορραγικό ,  Β. Μη αιμορραγικό: Καρδιογενές (θλάση μυοκαρδίου, καρδιακός επιπωματισμός ,εμβολή αέρα ,σπάνια έμφραγμα μυοκαρδίου), Νευρογενές (κάκωση νωτιαίου μυελού : υπόταση χωρίς ταχυκαρδία και χωρίς αγγειοσύσπαση του δέρματος , λόγω απώλειας του συμπαθητικού τόνου), Σηπτικό(καθυστερημένη άφιξη – διατιτραίνοντα κοιλιακά τραύματα).Πρέπει επίσης πάντα να γίνεται κλινική διαφοροποίηση από πνευμοθώρακα υπό τάση .Η συχνότερη αιτία του shock είναι η αιμορραγία που μπορεί να προέρχεται από : τη περιτοναϊκή κοιλότητα, λεκάνη , οπισθοπεριτόναιο και θωρακικές κοιλότητες. Η αξιολόγηση της απώλειας αίματος γίνεται βασιζόμενη στην αρτηριακή πίεση , τον αριθμό αναπνοών , τη διούρηση , το επίπεδο συνείδησης και την ανταπόκριση στη χορήγηση υγρών. Όταν κατά την αρχική αναζωογόνηση με υγρά , ο ασθενής δεν ανταποκρίνεται , τότε υπάρχει ανάγκη άμεσης χειρουργικής επέμβασης.

Στο τραύμα κεφαλής για την αποφυγή της δευτεροπαθούς εγκεφαλικής βλάβης ,  θα πρέπει να ενισχύεται η εγκεφαλική άρδευση και η εγκεφαλική αιματική ροή. Αυτό επιτυγχάνεται μειώνοντας την αυξημένη ενδοκράνια πίεση , διατηρώντας φυσιολογικό ενδοαγγειακό όγκο , μέση αρτηριακή πίεση , οξυγόνωση και επίπεδα διοξειδίου του άνθρακα.

Ανά τακτά διαστήματα θα πρέπει να γίνεται αξιολόγηση του επιπέδου συνείδησης με τη κλίμακα Γλασκώβης (Κλίμακα Γλασκώβης – G.C.S < 8      à  βαριά Κ.Ε.Κ- κρανιοεγκεφαλική κάκωση

G.C.S = 9-12 à  σοβαρή Κ.Ε.Κ

G.C.S > 13    à  ελαφριά Κ.Ε.Κ )

Επίσης θα πρέπει να ελέγχονται οι κόρες ,  όσον αφορά το μέγεθος και την αντίδραση στο φως.

Η βαθμολόγηση της κλίμακας Γλασκώβης σύμφωνα με τις παραμέτρους : άνοιγμα ματιών , ομιλία και κινητικότητα έχει ως εξής: